“17 May\u0131s 2008\u2019de, Portekiz\u2019de bir \u00fcniversite \u00f6\u011frencisi Bruno\u2019dan bir mesaj ald\u0131m. Bruno mesaj\u0131nda kendi okulunun resm\u00ee birtak\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip oldu\u011fu ve \u00e7e\u015fitli s\u0131navlar yoluyla ba\u015fkalar\u0131n\u0131n da bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri benimsemesini zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 konular hakk\u0131nda benim ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc soruyordu. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa bu, d\u00fcnyan\u0131n her yerinde g\u00f6r\u00fclen bir durumdu. \u0130lahi bir ger\u00e7eklik gibi savunulan ve hi\u00e7bir zaman a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade edilmeyen bu t\u00fcr \u00f6n yarg\u0131lar, resm\u00ee e\u011fitimi tehlikeli bir bi\u00e7imde e\u011fitim idealinin kar\u015f\u0131s\u0131nda bir yerde konumland\u0131r\u0131yor. Fakat bu \u00f6nyarg\u0131lar\u0131 tespit etmek son derece g\u00fc\u00e7, hele de gen\u00e7ler s\u00f6z konusuysa neredeyse imkans\u0131z.<\/p>\n\n\n\n
Bazen bu k\u00f6t\u00fcc\u00fcl \u00f6n yarg\u0131lar, basit bir \u015fekilde, temel \u00f6neme sahip baz\u0131 bilgilerin gizli tutulmas\u0131 yoluyla idare ediliyor. Bruno\u2019nun can\u0131n\u0131 s\u0131kan da b\u00f6yle bir durumdu: Kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 lisans\u00fcst\u00fc program\u0131n amac\u0131 evrim s\u00fcrecinin nas\u0131l i\u015fledi\u011finin ortaya konmas\u0131yd\u0131. A\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011funuz mektup, Bruno\u2019ya toplu e\u011fitimin en iyi gizlenmi\u015f silahlar\u0131ndan biriyle tan\u0131\u015ft\u0131rmaya d\u00f6n\u00fck giri\u015fimlerimi temsil etmektedir: yani istedi\u011fini d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakarak yalan s\u00f6yleme.<\/p>\n\n\n\n
“Sevgili Bruno,<\/p>\n\n\n\n
Darwin\u2019in g\u00f6r\u00fc\u015fleri ile Wallace\u2019in g\u00f6r\u00fc\u015fleri hakk\u0131ndaki fikirlerimi soruyorsun. Buna g\u00f6re Darwin, biyolojik ilerlemenin, t\u00fcr\u00fcn \u00fcyeleri aras\u0131nda zay\u0131flar\u0131n \u00fcreme s\u00fcrecinin d\u0131\u015f\u0131na itilmeleri amac\u0131yla y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir m\u00fccadele ile m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu s\u00f6ylerken Wallace adaptasyon ve i\u015fbirli\u011finin as\u0131l \u00f6nemli fakt\u00f6rler olu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin ikisi hakk\u0131nda da yorum yapabilecek durumda e\u011filim ama bana kal\u0131rsa senin burada merak etti\u011fin \u015fey \u015fu: nas\u0131l olur da Darwin b\u00fcy\u00fck bir tarihsel fig\u00fcre d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken Wallace unutulup gider?<\/p>\n\n\n\n
Bilimin politikas\u0131, s\u0131radan \u00f6\u011frencilere y\u00f6nelik fen derslerinde nadiren ele al\u0131nan bir konudur. Fakat Darwin\u2019in bulundu\u011fu konuma y\u00fckselmesi ile Darwin’in ki\u015fili\u011fi ve neler bildi\u011fi aras\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir ba\u011f vard\u0131r. Wallace ise kaybolmaya mahkum biridir. Bu konuyla ilgili iki m\u00fckemmel ele\u015ftirel kitap Thomas Kuhn\u2019un Bilimsel Devrimlerin Yap\u0131s\u0131<\/em> ve Robert Scott Root-Bernstein\u2019in Discovering<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitaplar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Darwin\u2019in teorisine geri d\u00f6nelim. Eminim okulda kimse sana Darwin\u2019in \u00e7ok zengin bir adam oldu\u011funu, vaktinde pek \u00e7ok \u00fclkede hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r n\u00fcfuzu bulunan \u00e7evrelerde ge\u00e7irdi\u011fini anlatmam\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde, eminim, Darwin\u2019in bir bilim adam\u0131 olarak de\u011fil rahip olmak \u00fczere e\u011fitim ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bilmiyorsun. Birazdan bu detay\u0131n ni\u00e7in bu kadar \u00f6nemli oldu\u011funu ifade edece\u011fim fakat \u015fu an senden istedi\u011fim, \u00f6\u011fretmenlerinin ni\u00e7in bu detay\u0131 saklad\u0131klar\u0131 \u00fczerine biraz kafa yorman.<\/p>\n\n\n\n Okular ve \u00fcniversiteler, Wallace\u2019nin yoksul bir aileden gelme oldu\u011funu da anlatmayacakt\u0131r, kendisinin en candan yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ki\u015filerin bo\u011faz toklu\u011funa \u00e7al\u0131\u015fan emek\u00e7iler oldu\u011funu da.. Belki bu candan yakla\u015f\u0131m\u0131 eksantrik bir bilim adam\u0131n\u0131n halleri gibi g\u00f6rebilirdik fakat Wallace bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerini siyaset sahnesine de ta\u015f\u0131m\u0131\u015f, Darwin\u2019in \u00fcyesi olmaktan b\u00fcy\u00fck keyif ald\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131n can\u0131n\u0131 \u00e7ok s\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n S\u00f6z gelimi Wallace toprak m\u00fclkiyetinin topra\u011f\u0131 i\u015fleyen ki\u015fiye devredilmesini talep eden toprak reformu hareketinin \u00f6nemli y\u00fczlerinden biridir. \u0130ngiltere\u2019deki bilim \u00e7evrelerinden nefret etmi\u015f, buralar\u0131 bir bilim yuvas\u0131 de\u011fil Darwin gibi z\u00fcppelerin fink att\u0131\u011f\u0131 kul\u00fcpler olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu biyografik bilgilerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n burada ad\u0131n\u0131 and\u0131\u011f\u0131m\u0131z ki\u015filerin nas\u0131l tan\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde bir etkisi olmu\u015f olabilir mi?<\/p>\n\n\n\n Bir ad\u0131m daha geri gidelim. 19.yy\u2019da liberal ikna sanat\u0131n\u0131n ustalar\u0131n diye bilinen ki\u015filer ars\u0131nda servest ticaret \u00e7ok fazla savunucusu olan bir meseleydi. Fakat Wallace serbest ticareti a\u00e7\u0131k bir dille ele\u015ftirdi ve serbest ticaretin \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n can\u0131na okuyan bir sistem oldu\u011funu s\u00f6yledi. Denebilir ki Wallace, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n Ralph Nade\u2019iydi ama \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 mahkemede kendisini sorgulayan yarg\u0131\u00e7lar da Wallace\u2019\u0131n k\u0131yas\u0131ya ele\u015ftirdi\u011fi s\u0131n\u0131fa mensuptu.<\/p>\n\n\n\n \u0130lk ba\u015fta sordu\u011fun soruyu cevapland\u0131rabilmek i\u00e7in t\u00fcm bu detaylar\u0131 bilmek gerekiyor. E\u011fitim alman i\u00e7in sana yard\u0131mc\u0131 olacak \u00fczere olu\u015fturulmu\u015f g\u00f6r\u00fcnmez komiteler ise bunun aksine kararlar al\u0131yor. Hen\u00fcz dile getirmedi\u011fim bir ba\u015fka konu ise Wallace\u2019in teorisinin \u0130ngiliz \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun ba\u015fka uluslar\u0131 kontrol alt\u0131nda tutmak gibi \u00e7\u0131karlar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan b\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 beraberinde getirdi\u011fidir. Darwin\u2019in teorisi ise h\u00fck\u00fcmetin t\u00fcm planlar\u0131yla birebir \u00f6rt\u00fc\u015fmekte dahas\u0131 h\u00fck\u00fcmetin faaliyetlerini me\u015frula\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Ac\u0131 gerek\u00e7e ise \u015fu Wallace \u0130ngiliz y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n fena halde nefret etti\u011fi biriydi. T\u00fcrlerin geli\u015fimini a\u00e7\u0131klamak \u00fczere ortaya att\u0131\u011f\u0131 \u201cbar\u0131\u015f\u00e7\u0131l adaptasyon\u201d fikri, \u0130ngiliz imparatorlu\u011funun kurulu\u015fu ve bekas\u0131 i\u00e7in gerekli olan \u015fiddete dayal\u0131 ara\u00e7lara taban tabana z\u0131tt\u0131. \u00d6te yandan Darwin’in a\u00e7\u0131klamas\u0131, ya\u015fam boyu s\u00fcren bir \u00f6l\u00fcm kal\u0131m m\u00fccadelesinin do\u011fan\u0131n temel kural\u0131 oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeydi. Bu teori, 19.yy \u0130ngiltere’sinde bilimi emperyalizmin, k\u00fcreselle\u015fmenin, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n, s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fin, serbest piyasa ekonomisinin ve daha pek \u00e7ok alanda g\u00fc\u00e7l\u00fcn\u00fcn yan\u0131nda konumland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat e\u011fer Wallace\u2019in dedi\u011fi gibi hayat i\u015fbirli\u011finin oldu\u011fu yerde \u00f6z\u00fc itibar\u0131yla daha iyiyse ayr\u0131cal\u0131klar \u00fczerine kurulu bu d\u00fcnya ba\u015f a\u015fa\u011f\u0131 d\u00f6ner.<\/p>\n\n\n\n Darwin\u2019in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Hristiyanl\u0131k eski g\u00fcc\u00fcn\u00fc kaybetmi\u015f, rit\u00fcellerden ibaret bir hale gelmi\u015fti. Anglikan d\u00fczeninde oldu\u011fu gibi burada da ge\u00e7mi\u015fin tehlikeli bir kal\u0131nt\u0131s\u0131 olan din, devletin kontrol\u00fc alt\u0131nda tutulmal\u0131yd\u0131. Fakat her ne kadar Wallace d\u00fc\u015f\u00fcncelerini dini bir \u00e7er\u00e7evede otaya koymam\u0131\u015fsa da teorisini olu\u015fturma bi\u00e7imi itibar\u0131yla yolu y\u00fczy\u0131llard\u0131r s\u00fcregelen Hristiyan gelene\u011finin temel \u00f6\u011fretisine \u00e7\u0131k\u0131yordu: Hepimiz karde\u015fiz ve karde\u015flerimizi g\u00f6zetmeliyiz. Ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olanla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yapmam\u0131z gereken \u015fey, \u015fiddete ba\u015fvurmak de\u011fil sab\u0131rla beklemektir.<\/p>\n\n\n\n Hristiyanl\u0131k \u00f6\u011fretisinin kitleleri harekete ge\u00e7irme ve boyunduruktan kurtarma kabiliyetine sahip devrimci mesaj\u0131, \u0130ngiltere\u2019de y\u00fcksek s\u0131n\u0131flar i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir korku kayna\u011f\u0131yd\u0131. \u0130nsanlar hayat\u0131n anlam\u0131n\u0131 ili\u015fkilerinde, sevgide, inan\u00e7ta, sadakatte, ve aza kanaat getirip kendi kendine yetmekte buldu\u011funda bir mutluluk form\u00fcl\u00fc olarak hep daha fazlas\u0131na sahip olmak ge\u00e7ersiz hale gelir. Peki bu ticaret uygarl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu durumun ne gibi bir anlam\u0131 vard\u0131? \u00d6te yandan rekabet iyi bir ya\u015fam\u0131n en temel unsuru olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde kom\u015funuzdan daha \u00fcst\u00fcn olmak toplumun tam kalbinde yatan bir kurala d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde bundan kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan i\u015f ya\u015fam\u0131d\u0131r. Kazanmak i\u00e7in ba\u015fkalar\u0131n\u0131n kaybetmesi gerekir. Kaybedenlerin say\u0131s\u0131 ne kadar fazla ise zafer o kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Sevgili Bruno, Darwin ile kuzeni Francis Galton\u2019un ortaya koydu\u011fu tart\u0131\u015fmal\u0131 teorilerin ve biyolojik faraziyelerin politik arenaya ta\u015f\u0131nmas\u0131 sonucunda hayat\u0131n\u0131 kaybeden insanlar\u0131n bedenlerinden bir k\u00f6pr\u00fc yapsak d\u00fcnyadan aya gidip gelebiliriz. Geni\u015f insan kitlelerini \u201cinsan kaynaklar\u0131\u201d diye g\u00f6rme e\u011filimine sahip olan politika yap\u0131c\u0131lar, Darwin sayesinde insan haklar\u0131 denilen o sa\u00e7ma ideallere tecav\u00fcz etmek i\u00e7in bir nedene sahip oldular. Darwin pek \u00e7ok insan\u0131n evrimin son halkas\u0131n\u0131 temsil etti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu. T\u0131pk\u0131 Fichte, Spinoza, Calvin ve Platon\u2019un kendinden \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fi gibi. Do\u011frusu Anglikanlar\u0131n \u201ckutsal d\u00fczen\u201d ad\u0131n\u0131 verdikleri \u015fey de Darwin\u2019in s\u00f6ylediklerinden \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fildir. Bug\u00fcn apolojistler su\u00e7u \u201csosyal Darwinistler\u201de atar ve bu ki\u015filerin Darwin’in fikirlerini toplumu y\u00f6netmeye d\u00f6n\u00fck pratik talimatlara \u00e7evirdiklerini s\u00f6ylerler. Bu ki\u015filere kanma. Bitkilere ve hayvanlara sunulan tercihi toplumun y\u00f6neticileri olmak isteyen insanlara da sunmak \u00fczere \u201csoy \u0131slah\u0131\u201d denen yeni bilim dal\u0131n\u0131 bulan ki\u015fi Darwin’in kuzeniyse de Darwin’in en b\u00fcy\u00fck Darwinist oldu\u011funu g\u00f6rmek i\u00e7in \u0130nsan\u0131n T\u00fcreyi\u015fi<\/em>ni okumak yeterlidir.<\/p>\n\n\n\n Umar\u0131m bu anlatt\u0131klar\u0131m Wallace\u2019nin nas\u0131l silinip gitti\u011fi ile ilgili biraz fikir vermi\u015ftir. Wallace\u2019nin askeri harcamalar\u0131 kamusla alanda ermesi bile tek ba\u015f\u0131na onu tarihten silmeye yetecek bir fiildir. Bilim tarihi kitaplar\u0131nda dipnotlarda ad\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcmde halen \u015fa\u015f\u0131r\u0131yorum ama san\u0131r\u0131m \u00e7ok uzak olmayan bir gelecekte Wallace’in ad\u0131n\u0131 dipnotlarda da g\u00f6rmeyece\u011fiz. Burada anlatt\u0131klar\u0131m kamusal muhayyileyi kontrol alt\u0131nda tutan say\u0131s\u0131z ill\u00fczyona tek bir \u00f6rnek.”<\/p>\n\n\n\n